طاق کسری – تیسفون – عراق

طاق کسری – شناخت شهر تیسفون

تیسفون یکی دیگر از شهرهای باستانی ایران است که از زمان اشکانیان به پایتختی انتخاب شد. این شهر در حدود شیصد سال پایتخت زمستانه‌ی ساسانیان بود و امروزه در عراق قرار گرفته است. با حمله اعراب دوران بزرگ ترین فرمانروایی آن زمان پایان یافت. غنائم جنگی تا مدت‌ها از این شهر فرستاده می‌شد به گونه‌ای که از قسمت‌های مختلف کاخ‌ها برای ساخت شهر جدید بغداد استفاده می‌شد. بعد از حمله به تیسفون و غارت کامل آن رفته رفته این شهر متروکه گشت.

طاق کسری

طاق کسری بنای زیبای ساسانی

یکی از آثار برجسته و شاخص دوره ساسانی تاق کسری است. این بنا همان ایوان مداینی است که خاقانی در مسافرت خویش به عراق، آن را نمونه اعلای عبرت گیری تلقی کرده است.

هان ای دل عبرت بین از دیده نظر کن هان

ایوان مداین را آینه عبرت دان

طاق کسری در تیسفون و در خاک عراق واقع شده است. این که بنا چه وقت و به دست چه کسی ساخته شده است. کاملا مشخص نیست. برخی آن را به زمان شاپور اول در نیمه دوم سده سوم میلادی نسبت می‌دهند و برخی دیگر در زمان خسرو انوشیروان.

طاق کسری

طراحی ورودی طاق کسری

این بنا مثل کاخ‌های تخت جمشید و قصر شیرین بر روی صفه‌ها ساخته شده است، روی این صفه در مرکز جبهه‌ای شبیه به کاخ فیروزآباد، اما مزین به شش طبقه تاق نما، تاقی بیضی شکل به پهنای 25.5 متر و 34 متر ارتفاع با یک جهش از سطح زمین شروع و ختم می‌شود. و تاق ایوانی را به عمق 42.95 متر تشکیل داده اشت.

این فضای عظیم که سطح آن وسیع تر از کاخ داریوش در تخت جمشید است، بارعام شاه ساسانی بوده است. یک درگاه ساده که در دیوار انتهای ایوان باز می‌شود به یک ردیف اتاق‌های کوچک راه داشته و می‌بایست از آن‌ها گذشت به تالاری به وسعت ایوان رسید که دارای سقف تاق آهنگ بوده است.

طاق کسری

هنر نماسازی در طاق کسری

در سمت چپ این مجموعه دهلیزی است با تاق‌های عرضی و سقف استوانه‌ای که دو تالار به پهنای 17 در 34.60 متر ، با سقف تاق آهنگ در آن باز می‌شود و به وسیله تالار مربعی به همین پهنا از یکدیگر جدا می‌شوند. تالار اخیر را احتمالا گنبدی پوشانده است،

در نمای کاخ تیسفون شکل و اندازه تاق نمای هر ردیف با یک دیگر فرق می‌کند. هر ردیف واحد مستقلی را مانند یک نوار افقی و بدون هیچ ارتباطی با تاکیدهای عمودی نمای دیگر بنا تشکیل می‌دهد. به این ترتیب دو ردیف از تاق نماها که پایان می‌پذیرند بر یک ستون قرار نمی‌گیرند.

طاق کسری

خصوصیت معماری ساسانی در طاق کسری

در اینجا نشان دیگری از ویژگی‌های معماری ساسانی خود را ظاهر می‌سازد. معماری ساسانی به این موضوع که نما بایستی به طور منطقی و با اصول ساختمانی همچون بناهای کلاسیک یونان قطع گردد اهمیتی نمی‌داد، بلکه از نظر او نما باید بیشتر با طرحی ساخته شود که بتوان آن را به دلخواه امتداد داد و به مقدار زیادی تزیین کرد.

نکته‌ی قابل توجه در این بنا، تداومی است که در محور قائم آن وجود ندارد. این موضوع موجب حیرت و یأس کسانی می‌گردد که فقط اصول ساختمانی محض را در نظر دارند و احساس می‌کنند که عوامل حامل بار بایستی به طور قائم تنظیم شده باشد.

طاق کسری

کاربرد نیم ستون در نمای طاق کسری

بر روی نما ستونک‌ها و نیم ستون‌هایی که در فاصله تاق نماها قرار دارند، کاربری ندارند، بلکه برجستگی آن‌ها جنبه تزیینی دارد. شاید کاربردشان سخت و مستحکم ساختن دیوار باشد، یعنی چیزی که در برابر گرما و تغییرات شدید درجه حرارت، مطلوب خواهد بود.

وظیفه دیگر ستونک‌ها تامین زیبایی است و از این لحاظ چند ارزش دارند. آن‌ها مقیاس را بزرگ تر نشان داده در عین حال یکنواختی و حالت خشکی که در چنین نمای عظیمی به وجود می‌آید را برطرف می‌سازند. به علاوه آنان حس اعجاب را برانگیخته و یک نوع حالت انعطاف را تولید می‌کنند که جابجا شدن سایه‌ها آن را قوی تر ساخته و به همه بنا جان می‌بخشد.

طاق کسری

ایرانیان در طاق کسری

امروزه تنها سمت چپ نمای کاخ به جای مانده است. طرف راست در زلزله سال 1880 م فروریخت. این بنا یک مجموعه متقارن بوده، اما در همان محور تالار بزرگ (تاق) رو به سوی دیگر دومین تالار قرار داشته که کمی کوتاه تر ساخته شده بود. بنابراین اگر شاهکار طاق کسری، یعنی اثری که شاهد کوشش ایرانی‌ها برای هم سنگ کردن و پیشی گرفتن از کاخ‌های باشکوه هخامنشی است، نبود. طرح بناهای تیسفون ناچیز و کم ارج جلوه می‌کرد.

طاق کسری
اشتراک این مطلب