معماری شیوه پارتی – اشکانیان – ساسانیان

آغاز شیوه معماری پارتی در ایران

دومین شیوه معماری ایرانی شیوه پارتی است. قوم پارت یکی از شعب نژاد آریایی ایرانی است که سرزمین آن‌ها ابتدا در شمال خراسان بود.

این شیوه به معماری‌ایی گفته می‌شود که بعد از حمله اسکندر در ایران معمول شده و در دوره اشکانی، ساسانی صدر اسلام و در بعضی نقاط حتی بعد از اسلام تا قرن سوم و چهارم هجری ادامه داشته است که متاسفانه آثار کمی از دوره اولیه آن در ایران به جای مانده است.

بعد از حمله اسکندر، یونانی‌ها سعی داشتند که به نحوی سلیقه و فرهنگ خود را بر ایرانیان تحمیل کنند. اسکندر برای نیل به این هدف مخصوصا در ایران فرمان داد تا ده هزار تن از سربازان و سرداران او با زنان ایرانی وصلت کنند و خود نیز از میان شاهزادگان ایرانی دو دختر را به همسری برگزید. اما در عمل می‌بینیم که این اقدام مطلقا انجام نگرفت و برخلاف اقوامی که در این شرایط فرهنگ حاکم را می‌پذیرفته‌اند، ایرانیان تن به این عمل ندادند.

شیوه پارتی

تنوع معماری ایرانی در شیوه پاتری

همان طور که می‌دانیم، معماری و هنر یونانی به خاطر ظرافت و نظم و تزیین آن در طول تاریخ معماری اروپا، چندین دوره مورد تقلید قرار گرفته است، به همین دلیل حالت تکرار را در پلان و شکل بناهای یونانی می‌بینیم.

پروفسور امیه، خاورشناس بزرگ فرانسوی گفته بود به کسانی که دوستدار هنر هستند، توصیه می‌کنیم اول به یونان بروند و بعد به ایران، چون در ایران تنوع در بناها حتی در یک دوره تاریخی به خوبی مشاهده می‌شود. برعکس آنچه که در یونان به صورت تکرار دیده می‌شود.

در معماری بناهای مسکونی ایران نیز گاهی این حالت دیده می‌شود. معماران از لحاظ منطق ساخت به جایی می‌رسند که در یک پلان و یا یک شکل کلی تثبیت می‌شود. مثلا همه خانه‌ها در دوره‌ای از تاریخ تقریبا شبیه به هم می‌شوند و فقط در جزییات تفاوت‌هایی پیدا می‌کنند. البته این عیب در تفکر یونانیان است که یک روش را بهتر دانسته و به همان بسنده می‌کنند.

شیوه پارتی

انتخاب مصالح در شیوه معماری پارتی

شاید بتوان یکی از دلایل عدم انتخاب شیوه‌های یونانی را در نوع مصالح دانست. همان طور که می‌دانیم در یونان و روم معادن سنگ ساختمانی، خوب و بدون رگه بود. البته در سکوی کنار پله‌های ورودی تخت‌جمشید نیز سنگ‌های بزرگی دیده می‌شوند، اما می‌بینیم که به دلیل عدم هماهنگی با اقلیم، خانه‌های روستایی را از سنگ نساختند و ساختمان‌ها از خشت‌ بنا شدند.

در کل کاربرد سنگ با اقلیم ایران هماهنگی نداشته و این خود یکی از دلایل عدم استفاده از سنگ در ادوار مختلف است. از طرف دیگر قبل از این دیدیم که نقش‌های ستون‌های یونانی را قرن‌ها قبل در کردستان و فارس داشته‌ایم ولی در عمل بعدها کمتر به کار گرفته شده‌اند.

تنها چیزی که از شیوه یونانی در ایران موجود است، مربوط به بنایی در نزدیکی محلات به نام معبد خورهه است که اشتباها آتشکده نیز گفته می‌شود. ستون‌های به کار رفته در این معبد از نوع ایونی است. این معبد را شاید سلوکیان (جانشینان اسکندر) ساخته باشند ولی در هر حال پلان آن بیانگر آتشکده بودن آن نیست.

شیوه پارتی

معرفی ویژگی های شیوه پارتی

1-حداکثر استفاده از مصالح محلی (بوم آورد) مثل استفاده از سنگ لاشه، خشت خام یا پخته و…

2- استفاده بسیار خوب از تکنیک پیشرفته تاق و گنبد

3- تنوع فوق العاده در طرح‌ها

4- پرهیز نکردن از شکوه ارتفاع زیاد

در معماری ساسانی تقریبا دو بنا را نمی‌توان یافت که با هم شباهتی کامل از نظر عملکرد و یا نقشه داشته باشند، هر کدام تنوع خاصی دارند. این از ویژگی‌های معماری ایران، بخصوص در شیوه پارتی است.

در ایران بنایی که کاملا منسوب به اشکانیان باشد موجود نیست تنها یکی دو جا را با دید مشکوک از اواخر اشکانی و اوایل ساسانی می‌دانند. خارج از کشور ایران در آشور کاخ پارتی را داریم، کاخ آشور یک بنای چهار ایوانی است که چهار ایوان آن در یک زمان ساخته نشده است. در الحضرا بسیاری از ساختمان‌های عهد پارت و یک کاخ پارتی نیز به همین نام محفوظ مانده است.

شیوه پارتی

شیوه پارتی – نسا شهری که هیچگاه پایتخت نشد

قدیمی ترین محل سکونت پارت‌ها که تا کنون یافت شده در نسا یا پارتانسیا است. نسا از شهرهای باستانی ایران بود که در محدوده عشق آباد امروزی (ترکمنستان) قرار دارد. روس‌ها در داخل ارگ تعداد زیادی بنای عمومی از جمله کاخی، موسوم به خانه مربع، و تعدادی معبد کشف کردند. به اعتقاد برخی از مورخین، نسا اولین شهری بود که بنیانگذار سلسله ی اشکانی (ارشک اول) آن را مقر فرمانروایی خود انتخاب کرد ولی این شهر هیچگاه پایتخت اشکانیان قرار نگرفت. با از میان رفتن سلسله‌ی اشکانیان و جایگزین شدن ساسانیان این شهر رو به ویرانی رفت و تنها پیروز پادشاه ساسانی اهمیت این شهر را به آن بازگرداند.

شیوه پارتی

کوه خواجه نمونه کامل معماری شیوه پارتی

بنای کوه خواجه در سیستان، در نزدیکی زابل و دریاچه هامون ساخته شده است. قسمتی از بناهای آن مربوط به دوره اول شیوه پارتی (اشکانی) و قسمتی نیز مربوط به دوره‌های بعد از زمان ساسانی است.

مساله بسیار مهم در بناهای این کوه، وجود فضاهایی است که بعدها در کلیه مدارس، کاروانسراها و مساجد بعد از اسلام نیز ساخته شده است که درونگرایی در آن به خوبی به چشم می‌خورد. حیاط و قرار گرفتن فضاهای مختلف در اطراف آن از همین درونگرایی سرچشمه می‌گیرد، که بعدها نیز در معماری ایرانی مورد استفاده قرار گرفته. از دیگر فضاهای این مجموعه، ایوان است. این بنا معمولا پشت به آفتاب و رو به شمال بوده است. در مناطق سردسیر این ایوان‌ها معمولا رو به جنوب قرار می‌گرفته‌اند. احتمالا در تکامل ایوان متداول دوره پارتی دو مرحله وجود داشته است. در مرحله اول تنها یک تالار باز دارای سه دیوار یا سقفی متشکل از تیرهای چوبی متکی بر ستون یا دیوارهای تالار ساخته می‌شد. مرحله دوم زمانی آغاز شد که زدن سقف این تالارها با استفاده از تاق‌های ضربی آغاز گردید.

ساختمان‌های پارتی پیوستگی خویش را با سنن سکونت طبیعی چادرنشینان حفظ کردند. خیمه‌های یک طرف باز چادرنشینان و ایوان‌های یک طرف باز و مرتبط با فضای بیرونی در معماری پارتیان به شکل کامل تری در کاخ سازی آنان ظهور کرد و همراه با حیاط‌های چهار گوش و مرکزی با ایوان‌های چهار طرف آن با آنان به فارس، بین النهرین و آشور برده شد.

شیوه پارتی

شیوه پارتی – معبد آناهیتا

معبد آناهیتا یا ایزد آب در کنگاور در نزدیکی کرمانشاه واقع شده است. پلان آن مانند تخت جمشید و ستون‌ها همه از سنگ تراش است که روی آن با سنگ لاشه کار شده است. اصل بنا از شیوه پارتی در دوره اشکانی است که در دوره ساسانی مرمت شده است.

شیوه پارتی

شیوه پارتی – آتشکده بازه هور

در بازه هور میان تربت حیدریه و نیشابور نیایشگاهی احتمالا پیش از ساسانی بجای مانده است این چهار تاقی بر روی تپه‌ای جای گرفته است. از ویژگی‌های آن گنبدی سنگی است که گوشه سازی در بنا (تبدیل مربع به هشت ضلعی) توسط چوب انجام گرفته است.

شیوه پارتی

شیوه پارتی و معماری سلسله ساسانیان

ساسانیان خود را از اعقاب پارسی‌ها می دانستند و همواره به عظمت و اعتلای ایران و قدرت و اعتبار حکومت خود توجه داشتند. هر چند که به علت جنگ‌های متوالی که با رومیان همسایه غربی ایران داشتند قادر به احداث ساختمان‌ها و کاخ‌های بزرگ مانند پارس‌ها نشدند، لکن سعی کردند که بناهای با ارزشی را با استفاده از مصالح ساختمانی اطراف کاخ به وجود آورند که خوشبختانه بسیاری از این آثار در ایران کنونی باقیمانده است.

از آنجا که دین رسمی کشور در زمان ساسانیان دین زرتشتی بوده لذا برای آتش احترام خاصی قائل بودند و آنرا مقدس می‌شمردند و برای نگهداری و نگهبانی از آتش پرستشگاه جایگاه‌های مخصوصی می‌ساختند. آتش مقدس در این پرستشگاه‌ها طبق سنن مذهبی ساسانیان توسط کاهنان و پنهان از پرستش کنندگان عام حفاظت می‌شد که از آن آتش‌های دیگری می‌افروختند و خارج از پرستشگاه‌ها درون چهار تاقی‌های باز در معرض دید و پرستش عموم قرار می‌دادند.

آتشکده نیاسر در نزدیکی کاشان از بناهای این دوره است که حدود 50 سال قبل، با سعی در حفظ و اصالت آن بازسازی شده است در این بنای چهار تاقی که نشان دهنده یکی از تحولات معماری در عصر ساسانی است شیوه‌های تاق زنی مانند تاق رومی و ضربی دیده می‌شود.

شیوه پارتی

شیوه پارتی – قلعه دختر را چه کسی بنا کرد؟؟

اردشیر بر قله یکی از تپه‌های مرتفع نزدیک فیروز آباد در نزدیکی فارس کاخ مستحکمی بنا کرد. این کاخ که قلعه دختر نام دارد در منطقه‌ای کوهستانی و بر بالای گردنه‌ای مشرف بر جاده شیراز قرار دارد. دیوارهای خارجی قلعه، بارو مانند و مرتفع ساخته شده بودند و ستون‌های چهار گوشه در درون دیوارها به کار رفته بود. کاخ قلعه دختر در سه طبقه ساخته شده بود. در سه طرف حیاط مرکزی اتاق‌های چهار گوش با سقف‌های هلالی ساخته شده بودند. یکی از تالارهای کاخ، گنبد بزرگی داشته که در بالای گنبد سوراخی تعبیه شده بود.

شیوه پارتی

آیا کاخ بیشابور به شیوه پارتی است؟؟

کاخ بیشابور در نزدیکی کازرون به وسیله شاپور ساسانی ساخته شده است. در مرکز مجموعه بناها یک ارگ سلطنتی با دهانه زیاد ساخته شده است در سمت راست آن تالار موزاییک است. در این قسمت بر روی زمین نقش‌های مختلف را با موزاییک‌های بزرگی ساخته‌اند که نمونه آن در جای دیگری دیده نشده است. در فیروزآباد نمونه‌های پیشرفته‌ای از آن ساخته شده است. تزیینات گچبری آن نیز تنوع زیادی دارد و هیچ کدام از نقوش شبیه به هم نیستند و می‌توان آن را مادر تمام گچ بری‌ها و نقاشی‌های ایران دانست.

در سمت چپ بنا، حیاط ایوان داری بوده است. در بالای آن معبد آناهیتا یا محل نگهداری آب قرار داشته است. این معبد نشان می‌دهد که مربوط به زمان اشکانیان بوده و قبل از بناهای دیگر وجود داشته است. این معبد از سنگ تراش و بقیه بناها از سنگ لاشه ساخته شده‌اند. قطعات سنگ به وسیله بست‌های آهنی دم چلیچه‌ای و خرده سنگ به یکدیگر قفل و بست شده‌اند. دورتا دور مجموعه بنا را با رویی از سنگ لاشه با تعداد زیادی برج در برگرفته بوده است.

کاخ بیشابور

کاخ خسرو یکی از عجایب دنیا در شیوه پارتی

کاخ خسرو در قصر شیرین از کاخ‌های بزرگی بوده که از بین رفته است. در اینجا نیز به دلیل ویژگی‌های اقلیمی قصر شیرین، درونگرایی به خوبی مشاهده می‌شود. این عمارت بر فراز ارتفاعی مصنوعی به بلندی هشت متر احداث شده بود و پلکان بزرگی شبیه به پلکان تخت جمشید صفه را با سطح باغ اطراف آن مرتبط می‌کرد. برخی از سیاحان در سفرنامه‌های خود از کاخ خسرو به عنوان یکی ار عجایب دنیا نام برده‌اند. این کاخ طبق سنن زندگی آن زمان به بخش‌های اندرونی و بیرونی تقسیم شده بود.

بخش رسمی یا بیرونی شامل ایوان طویل و وسیعی بود که به جای دیوار جانبی بر روی ستون بنا شده بود و رو به حیاط باز می‌شد و از طرف دیگر به تالار چهارگوش گنبد داری منتهی می‌شد. در امتداد محور اصلی بنا دو حیاط بزرگ داخلی به دنبال یکدیگر قرار داشتند. در دو جناح جانبی بنا و پشت آخرین حیاط درونی، عمارت مسکونی کوچک و ساده‌ای بنا شده بودند که هر یک مستقلا حیاطی اختصاصی و ایوانی رو به غرب داشته است. واحدهای مستقل مسکونی به وسیله دالانی طویل به یکدیگر مرتبط می شدند. در زمان خسرو دوم عمارات مسکونی دیگری به مجموعه اضافه شدند. خصوصیت ویژه این کاخ امکان توسعه و گسترش آن بر اساس نظمی از پیش فکر شده است

کاخ خسرو

طاق کسری بزرگترین تاق در شیوه پارتی

ایوان مدائن یا طاق کسری واقع در شهر مدائن در کشور عراق از بناهای مهم شیوه پارتی است. متاسفانه این بنا تا کنون مورد مرمت قرار نگرفته و حتی یونسکو نیز موفق به این کار نشده است. مهمترین قسمت ایوان مدائن، مدخل اصلی آن است که به شکل ایوانی عریض و مرتفع، رو به خارج ساخته شده بود و تالار مستطیل شکلی در پشت آن قرار داشته است. تاق بزرگ هلالی قسمت مرکزی را می‌پوشاند. در طرفین بخش مرکزی که محور اصلی بنا را تشکیل می‌داد، راهروها، اتاق‌ها و تالارها با پوشش گنبدی و گهواره‌ای قرار داشتند. نور تالار اصلی به وسیله یکصد و پنجاه دریچه تامین می‌شده است.

طاق کسری

طاق کسری – شیوه پارتی

تاق بزرگ ایوان مدائن بر روی دیوارهای سرتاسری و بدون ستون بنا شده بود. قسمت جلویی هلالی بزرگ و بخشی از نمای اصلی کاخ هنوز پابرجا است. نمای بدون روزنه کاخ تیسفون به چهار طبقه تقسیم شده و به وسیله تاقی‌ها و نیم ستون‌هایی در اطراف آن‌ها تزیین شده بود. در ترکیب نمای خارجی کاخ، تاثیر معماری آشور به چشم می‌خورد.

خصوصیات زیادی در این بنا مشاهده می‌شود اما دو ویژگی معماری ایران در آن به خوبی آشکار است. یکی استفاده از تناسب طلایی ایرانی است که از آن مستطیلی به اندازه 24 گز در 40 گز به دست آمده و در وسط آن تاقی ساخته شده است. دیگری هم استفاده از مصالح معمولی یا مصالح خشتی است و نه سنگ تراش. محاسبات فنی دقیقی که قبل از کار ساختمانی انجام می‌شده در ساخت این بنا به خوبی مشاهده می شود.

طاق کسری

پارتی – کاخ سروستان و هنر آجرکاری

از دیگر بناهای معروف ساسانی که شیوه پارتی دارد کاخ سروستان در فارس است این بنای کوشک مانند در وسط حیاط بزرگی قرار گرفته و خود نیز دارای حیاط مرکزی است در اطراف این حیاط فضاهای گوناگونی به ابعاد و اندازه‌های مختلف با عملکردهای خاص قرار گرفته است. شکل ظاهری بنا و قوس‌های آن به شیوه‌ای است که مدت‌ها بعد از اسلام نیز مورد تقلید قرار گرفته است.

کاخ سروستان

تخت سلیمان شگفت انگیزترین محوطه به شیوه پارتی

محوطه باستانی تخت سلیمان در دره عمیقی ما بین بیجار و میاندوآب در شهرستان تکاب قرار دارد. تخت سلیمان ابتدا از قرن پنجم میلادی از نقطه نظر منطقه اهمیت یافته است. منابع تاریخی تایید می‌کنند که آتشکده آذر گشسب در محل تخت سلیمان و در اواخر دوره ساسانی بویژه در زمان خسرو اول و دوم یکی از با اهمیت ترین و مهمترین آتشکده‌های ایران بوده که همواره به عنوان زیارتگاه مد نظر پادشاهان قرار داشته است.

حدس زده می‌شود معبد اصلی آتشکده آذرگشسب در تاسیسات بزرگتر قرار داشته است بنای اصلی آن که یک چهار تاق بزرگ و راهروهای مربوط بدان است مرکز اصلی بنا را تشکیل می‌دهد. داخل آن به واسطه استفاده‌های بعدی به شدت ویران شده، سرسراها و سه حیاط بیرونی از شمال به بنای اصلی می‌پیوندند که از طریق آن‌ها راه اصلی حصار استحکامات بنا تامین می‌گردد.

تخت سلیمان

پارتی – طاق بستان ثبت زیبایی های تاریخ

آثار طاق بستان در 15 کیلومتری کرمانشاه و در کنار چشمه‌ای قرار گرفته. این آثار شامل حجاری‌های بسیار زیبا و هنرمندانه از عهد ساسانی است که صحنه‌های شکار و پیروزی پادشاهان ساسانی را نشان می‌دهد. حجاری‌ها در بدنه دو ایوان سنگی در دل کوه تراشیده شده‌اند.

طاق بستان

مقاصد گردشگری

خدمات ویزا

تور طبیعت گردی کودک

تورهای طبیعت گردی

کویر مصر

کویر مصر

کویر مرنجاب

تور کویر مرنجاب

کویر مصر

کویر مصر

کویر مرنجاب

تور کویر مرنجاب

اشتراک این مطلب