شیوه رازی – شهر ری – آل زیار

معرفی شیوه رازی در ایران

این شیوه چهارمین شیوه معماری ایران است که تمامی ویژگی‌های خوب شیوه‌های قبلی را به بهترین صورت دارا است. در این شیوه، تاثیرپذیری از شیوه پارسی و شکوه شیوه پارتی و دقت شیوه خراسانی دیده می‌شود. آغاز شیوه رازی هرچند مربوط به شمال ایران است، اما در ری رواج می‌یابد و بهترین آثار در آنجا ساخته می‌شود.

شهر ری یا (راز) محل رشد و ترقی شیوه رازی است. در این دوره، بنابر نوشته مورخان و سیاحان، ری شهر بسیار آبادی بود و آنطور که می‌گویند، این شهر دارای شش هزار مدرسه و چهارصد حمام و هفتصد مناره بوده است. این ارقام، دلالت بر بزرگی و عظمت این شهر دارد و به دلیل آنکه ری قبل و بعد از سلاجقه مورد تاخت و تاز و تخریب و غارت قرار گرفته به ویژه زمان مغول و تیمور، لذا بسیاری از آثار ارزنده شیوه خراسانی و رازی به دست مهاجمان غارتگر تخریب و ویران شده است

شیوه رازی

آغاز معماری شیوه ی رازی

شیوه رازی از زمان آل زیار، شروع و در زمان‌های آل بویهسلجوقیان و اتابکان و خوارزمشاهیان تا زمان حمله مغول ادامه داشته است. همانطور که قبلا اشاره شد، چون هر شیوه جدید متاثر از شیوه‌های قبلی است. لذا در آغاز، شیوه رازی بعضی از بناها مانند گور امیر اسماعیل سامانی و مزار و مناره ارسلان جاذب در 37 کیلومتری مشهد (گنبد خانه‌ای دو اشکوبه دارد) وجه مشترکی بین شیوه خراسانی و رازی دارند.

شیوه رازی

شکوفایی شیوه رازی

اوج شکوفایی و ترقی شیوه رازی در عهد سلجوقیان است. معماری سلجوقی نیرومند و حساب شده و دارای ساختاری پیچیده بود و این همه اتفاقی نبود مگر تجلی یک تحول شگرف که در اواخر قرن چهارم با سامانیان آغاز شد. پادشاهان سلجوقی با همت و علاقه وزیر با تدبیر خود، خواجه نظام الملک، آثار و بناهای بسیاری را در گستره ایران زمین آن روز که از ماوراءالنهر (آسیای میانه کنونی) شروع و تا آسیای صغیر و آناتولی (ترکیه) ادامه داشت، با عملکردهای گوناگون ساختند.

در این زمان، برج‌های آرامگاهی، مناره ها، مساجد، مدرسه ها و کاروانسراها و موارد متنوع بسیاری احداث شدند که خوشبختانه بسیاری از آن‌ها هنوز باقی است. طرح‌های دایره، هشت گوش، شش گوش، چهار گوش،مربع و مربع مستطیل، در بناهای این دوره مورد استفاده قرار گرفت. میل‌های راهنما که بعضی از آن‌ها محل دفن بانی آن نیز بوده و تبدیل بناهای مساجد شبستانی به بناهای چهار ایوانی نیز در این دوره صورت گرفت.

شیوه رازی

آشوراده، تنها جزیره در شمال ایران

در شیوه رازی تاق و گنبد بسیارپیشرفت کرد و گونه‌های چفد تیزه دار برای تاق و گنبد بکار رفت بجای تاق ساده آهنگ از تاق‌های چهار بخشی، کاربندی، تاق کلنبو و تاق چهار ترک بهره گیری شد. اولین نمونه‌های گنبدهای گسسته نار در برج‌های خرقان در نزدیکی قزوین مشاهده می‌شود و نوع کاملتر آن نیز بعدها به صورت ترک دار ساخته می‌شود. گنبد گسسته رک نیز که از ویژگی‌های معماری شمال ایران بود. به ری و سپس به مرکز ایران انتقال می‌یابد. بهترین نمونه آن، گنبد یا میل قابوس است. انواع گنبدهای خاگی در بناهای مختلف ساخته شده‌اند. انواع گنبدهای دو پوسته پیوسته نیز در بناهایی مثل مسجد برسیان و مسجد جامع اردستان و مسجد جامع زواره ساخته شده اند.

شیوه رازی

معماری ساختمان های شیوه رازی

در شیوه رازی، ساختمان از بنیاد و پای بست با مصالح مرغوب احداث می‌شد و با خشت‌های پخته متنوع، نمای بنا را می‌آراست. انواع نقش‌های شکسته، به روش‌های مختلف در این دوره ایجاد شده است. گره‌سازی با آجر و کاشی یا گره‌سازی در هم از این دوره آغاز می‌شود.

در این نوع گره‌سازی، قطعاتی از کاشی را به صورت نگین یا ساده در میان قطعات آجری به کار می‌بردند که خود موجب جلوه و زیبایی می‌شده، قدیمیترین نمونه این کار در برج اتابک کرمان است که قطعات کاشی به وسیله گچ دورسازی شده و سپس با گره سازی آجر، آن را تکمیل کرده‌اند. با آرسیماتور همراه شوید تا به شرح چند بنای معروف در شیوه رازی بپردازیم.

شیوه رازی

سبک رازی متعلق به گنبد قابوس است؟؟

در اوایل قرن چهارم هجری، یکی از بهترین بناهای برج مقبره‌ای ایران یعنی گنبد قابوس در نزدیکی گرگان ساخته شد. این برج مدفن بانی آن، قابوس بن وشمگیر از آل زیار است. این بنا، در شهری به همین نام قرار دارد. این بنا که از هزار سال پیش تا کنون بر روی تپه‌ای خاکی خودنمایی می‌کند، در عین سادگی یکی از غرورانگیزترین بناهای آرامگاهی است که نه تنها در خاک ایران بلکه در سرتاسر جهان اسلام ساخته شده است.

با روی کار آمدن شهریار دیلمی، آل زیار و آل بویه، مجددا عظمت معماری اصیل ایران در سرتاسر ایران آن روز جلوه گر شد و سبک شیوه رازی را در معماری اسلامی ایران پدید آورد. بنای گنبد قابوس دارای شکوه و عظمت و اندازه‌های متناسب است. تپه‌ای که پای بست (پی بنا) بر آن نهاده شده و اکنون در حدود 15 متر عمق دارد، خود تپه‌ای باستانی است. درون این پای بست، سردابی بوده است که آثار تاق آن هنوز باقی است. بدنه برج را ده پاپیل مثلثی شکل احاطه کرده است. ارتفاع این پاپیل‌ها 37 متر تا زیر گنبد است و با آجر ساده کار شده است. گنبد دو پوسته بوده و گنبد درونی خاگی و نیم تخم مرغی و از آجر معمولی است و پوسته بیرونی گنبد مخروطی شکل است.

شیوه رازی

بناهای متفاوت شیوه رازی

برج لاجیم رسگت و برج رادکان از لحاظ زمانی فاصله نزدیکی از هم و جدا از میل گنبد قابوس ساخته شده‌اند. برج لاجیم نقشه‌ای دایره شکل دارد. گنبد آن مرور زمان صدمات زیادی متحمل شده و از شکل اولیه خارج شده است. نمای آن هیچ گره سازی ندارد و دارای کنگره است. دو برج مقبره‌ای خرقان در جاده همدان به ری و ساوه است که به فاصله زمانی کم از یکدیگر ساخته شده‌اند. این دو برج مقبره‌ای، یکی متعلق به پدر و دیگری متعلق به پسرش است. طرح و نقشه هر دو برج، هشت گوش است که در همه گوشه‌های آن هشت برجستگی وجود دارد. گنبدهای آن نیز از قدیمی ترین گنبدهای دو پوسته گسسته (میان تهی) است.

شیوه رازی

شیوه رازی از علل جاودانگی مسجد گلپایگان

این مسجد در شهر گلپایگان، خیابان مسجد جامع قرار دارد. بنای اولیه در دوران حکومت ابوشجاع محمد بن ملکشاه سلجوقی توسط معمار قزوینی (ابو عمربن محمد القزوینی) بناشد. قسمت اصلی مسجد جامع گلپایگان (گنبد و زیرگنبد) شیوه رازی است و بقیه قسمت‌های آن الحاقی زمان فتحعلی شاه قاجار است. این بنا قبلا آتشکده (چهار تاقی) بوده که بعدها به مسجد تبدیل شد. از ویژگی‌های این سازه کتیبه‌های متعدد و تزیینات آجری فراوان مربوط به دوره سلجوقی است. سردر اصلی بنا با آجرهای آبی رنگ تزیین شده و همچون سایر بناهای عصر سلجوقی فاقد کاشی کاری است.

شیوه رازی

شیوه رازی – مسجد برسیان

مسجد برسیان که در اواخرقرن پنج ساخته شده و در فاصله 42 کیلومتری شرق اصفهان قرار دارد. از بناهای شیوه رازی است. بنا، طرح و نقشه‌ای چهارگوش دارد، گنبد آن دو پوسته و مناره و ایوان آن بعدها الحاق شد. این بنا در اسفند ماه سال 1315 به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید. مناره مسجد فاقد کاشی کاری است و تماما با آجرکاری لوزی شکل تزیین شده.

شیوه رازی

تغییرات مسجد جامع اردستان در دوره شیوه رازی

یکی دیگر از بناهای شیوه رازی، مسجد جامع اردستان است که گنبد و ایوان آن مربوط به شیوه رازی است. این بنا بر روی یک بنای شبستانی ساخته شده و در تزیینات آجرکاری آن، نهایت دقت و ظرافت به کار رفته است، ستون‌های شبستان آن ابتدا به صورت مربع بوده و سپس هشت ضلعی شده‌اند. بخشهایی از مسجد جامع اردستان در شیوه خراسانی ساخته شد و در شیوه رازی به یک ایوانی تبدیل شد. ساختمان مدرسه‌ی متصل به مسجد را در زمره اقدامات ساختمانی همین دوره باید دانست.

شیوه رازی

رباط شریف بنایی افراشته شده در شیوه رازی

از نمونه های دیگر شیوه رازی رباط شریف است. این بنا در موقعیتی نزدیک سرخس در شاهراه بغداد به مرو و پیش از آن در سر راه مداین به مرو یعنی دقیقا در محلی که نیاز به ساخت یک رباط حس می‌شود قرار گرفته است. بانی این بنا را مادر سلطان سنجر سلجوقی می‌دانند و تاریخ آن مربوط به اوایل قرن ششم هجری است.

طرح و نقشه بنا شامل دو حیاط چهار ایوانی است که هر دو در یک زمان ساخته شده‌اند. ولی معماری حیاط دوم بهتر است. احتمالا دو خانه خصوصی نیز در طرفین ایوان انتهایی ساخته شده بود. ساختمان رباط شریف تنها یک ورودی دارد که شامل یک سر در زیبا، دو اتاق در طرفین آن و یک ایوان ورودی است که به وسیله دالان‌هایی به حیاط اول می‌رسند. به طور کلی، محور اصلی بنا از جنوب شرقی به شمال غربی است. ساختمان اصلی با توجه به قبله ساخته شده که دارای سه محراب می‌باشد.

شیوه رازی

شیوه رازی – آجرکاری در رباط شریف

به علت تنوع زیاد آجر، رباط شریف را می‌توان موزه کار با آجر دانست. آجرهایی که در آن به کار گرفته شده را می‌توان به پنج گروه طبقه بندی کرد. 1-آجرچینی‌ها 2- فرمهای آجری 3-طرح‌های هندسی(گره سازی) 4- کتیبه خط آجری 5- آجرهای تراش دار.

پوشش‌های مورد استفاده در بنا از نوع تاق آهنگ است. تنوع آجرهای مختلف در بنا، شکل ویژه‌ای به بنا داده است. یکی از کارهای بسیار خوب در اینجا، تامین آب ساختمان است. به دلیل دور افتاده بودن محل و عدم دسترسی به قنات، تامین آب مشکل بود. این مکان، اصلا آب روی گذر ندارد. بنابراین باید آب مصرفی از آب باران تامین شود. لذا پشت بام را شیب داده و ناودان‌های شره‌ای را به طرف حیاط قرار داده‌اند. در زیر ناودان‌ها لگنچه‌های سنگی گذاشته بودند که آب باران به آب انبار رباط هدایت می‌شد. به این ترتیب آب سالیانه بنا از آب باران پشت بام‌ها تامین می‌گردید.

شیوه رازی

آیا در مسجد جامع کبیر قزوین شیوه رازی به کار رفته است؟؟

این مسجد، در محل دباغان و در حاشیه غربی خیابان امام خمینی قرار گرفته است. مسجد با مناره‌های باشکوه، ایوان‌های بلند و گچبری‌های ممتاز از آثار نفیس دوره اسلامی شهر قزوین است. قدیمیترین قسمت این مسجد تاق هارونی است که آن را مقصوره کهن نیز می‌نامند. هارون الرشید (خلیفه عباسی) در قرن دوم هجری در موقع عزیمت به خراسان که به قزوین آمده بود فرمان ساختن باروی شهر و این مسجد را داد. در پایان قرن چهارم هجری، فخرالدوله دیلمی شروع به کشیدن دیوار مسجد کرد ولی ناتمام باقی ماند. به علت آسیب دیدگی مسجد در اواخر قرن چهارم توسط افراد خیر، مناره مسجد تعمیر و تجدید بنا شد.

تاق هارونی در قسمت جنوب صحن مسجد بر روی چهار تاقی آتشکده مقصوره بزرگ یا مقصوره خمارتاشی ساخته شده. این مقصوره را امیر خمارتاش در اوایل قرن ششم هجری آغاز به ساختن کرد و طی نه سال به پایان رسانید. بر فراز مقصوره خمارتاشی، گنبد عظیمی قرار گرفته. این گنبد یک پوسته بوده و شنگه آن برای این منظور طراحی گردیده بود که پوسته دوم بر روی آن سوار شود. بنا به دلایل نامعلوم بعدها از ساخت پوسته دوم منصرف شدند و پوسته اول را کاشیکاری کرده‌اند. ایوان جنوبی مسجد در زمان صفویه ساخته شده و بقیه بناها در دوره‌های مختلف به آن الحاق شده‌اند.

شیوه رازی

مسجد جامع اصفهان و تسلط شیوه رازی

مسجدی که عمری هزار ساله دارد و موزه ای از تاریخ معماری اسلامی در ایران است. زیرا آثار، تزیینات و بنای مسجد از سبک خراسانی و احتمالا فراتر از آن شروع و تا قاجاریه ادامه می‌یابد و چون سبک یا شیوه رازی در آن غالب است، لذا آن را جزو بناهای شیوه رازی می‌دانند. ابتدا تصور می‌رفت که این مسجد در زمان سلجوقیان پی ریزی شده ولی با کاوش‌هایی که در گوشه و کنار این مسجد به ویژه در قسمت‌های جنوبی آن به عمل آمده، معلوم شده که مسجد ابتدا شیوه خراسانی داشته و سپس مسجد که آسیب دیده بود، در زمان آل بویه با تغییراتی مجددا دوباره سازی شد و در زمان سلجوقیان مسجد جدیدی احداث گردید. این مسجد تاکنون از حوادث روزگار در امان مانده است.

شیوه رازی

سبک رازی – معماری مسجد جامع اصفهان

این بنا به صورت چهار ایوانی درآمده است. اطراف و پشت ایوانهای مسجد را شبستان‌هایی که در دوره‌های مختلف به ویژه سلجوقی احداث شده، احاطه کرده است. اوج هنر و زیبایی شیوه آذری مخصوصا کاشی‌های معرق بسیار جالب و محراب گچبری شبستان اولجایتو (سلطان محمد خدابنده) از شاهکارهای هنری این مسجد است. مسجد دارای دو گنبد شمالی و جنوبی است. گنبد جنوبی مربوط به خواجه نظام الملک وزیر با تدبیر ملکشاه سلجوقی است و متعلق به قرن پنجم است. گنبد آن دو پوسته و ارتفاع پوسته داخلی آن 23 متر است و دارای محرابی در زیر گنبد است که بر روی محراب‌های قبلی ساخته شده است. در جلوی گنبد جنوبی ایوانی اضافه شده که به نام صفه یا ایوان صاحب معروف شده است.

در ﻗﺴﻤﺖ ﺷﻤﺎﻟﻲ ﻣﺴﺠﺪ ﺑﺎ ﻓﺎﺻﻠﻪ‌ای دورتر از ﺣﻴﺎط ﻣﺴﺠﺪ ﮔﻨﺒﺪ دﻳﮕﺮي اﺳﺖ ﺑﻪ ﻧﺎم ﺗﺎج الملک وزﻳﺮ دﻳﮕﺮ ﻣﻠﻜﺸﺎه ﻛﻪ اﺣﺘﻤﺎﻻ ﺑﺮاي رﻗﺎﺑـﺖ ﺑﺎ ﮔﻨﺒﺪ ﺧﻮاﺟﻪ ﻧﻈﺎم اﻟﻤﻠﻚ ﺳﺎﺧﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ. این گنبد ﻋﻤﻠﻜﺮد ﺗﺸﺮﻳﻔﺎﺗﻲ داﺷﺘﻪ و ﻣﻠﻜﺸﺎه ﻗﺒﻞ از ﻧﻤﺎز ﺟﻤﻌﻪ در اﻳـﻦ ﻣﺤـﻞ ﺗـﺸﺮﻳﻔﺎت را اﻧﺠﺎم ﻣﻲ‌داد.

شیوه رازی

کاربرد شیوه رازی در مسجد زواره

این مسجد در زواره کوچه پامنار واقع شده که در سال 1315 به ثبت آثار ملی رسیده است. معماری مسجد جامع زواره در 530 ق، توسط استاد محمود اصفهانی معروف به غازی صورت گرفته که آنرا بر روی بنایی کهن تر بناکرد. آسمانه شبستان جنوبی تاق آهنگ تیزه دار است و یکی از کهن ترین چفدهای کلیل در این سازه یافت می‌شود. از این بنا به عنوان اولین مسجد ساخته شده با سبک چهار ایوانی نیز یاد می‌کنند. کتیبه‌هایی که در این بنا یافت شده شباهت زیادی به کتیبه‌های یافت شده در بناهای اصفهانی مربوط به قرن‌های پنجم و ششم دارد.

شیوه رازی

مقاصد گردشگری

خدمات ویزا

تور طبیعت گردی کودک

تورهای طبیعت گردی

کویر مصر

کویر مصر

کویر مرنجاب

تور کویر مرنجاب

کویر مصر

کویر مصر

کویر مرنجاب

تور کویر مرنجاب
اشتراک این مطلب