زیگورات – چغازنبیل – دشت خوزستان

زیگورات چغازنبیل را به چه اندازه می شناسید

آثار باستانی چغازنبیل در دشت خوزستان، سی کیلومتری جنوب شرقی شهر شوش و در کرانه غربی رودخانه دز واقع شده است. این آثار شامل زیگورات یا معبد عظیمی است که به وسیله اونتاش گال پادشاه مقتدر ایلامی برای خدای اینشوشیناک در حدود سال 1265 ق.م ساخته شده است.

زیگورات چغازنبیل کهن ترین اثر ایرانی، دارای ابعاد و خصوصیات خیره کننده‌ای است و می‌توان گفت که با اهرام مصر برابری می‌کند. این بنای عظیم به صورت هرم پله پله ساخته شده. طبقه اول زیگورات بزرگترین طبقه است که به شکل مربع درآمده. این معبد یکی از نمونه‌های بسیار برجسته مهارت معماری ایلامی‌هاست.

زیگورات چغازنبیل

گام اول در ساخت زیگورات

در اولین نگاه به زیگورات می‌توان دریافت که این بنا مبتنی بر مقیاسی عظیم بود. بنایی که با ساختمان‌های عظیم مدرن قابل مقایسه است و طراحش هیچ کس جز خود اونتاش گال نمی‌تواند باشد. در آغاز کار ساختمان سازی باید میلیون‌ها خشت و هزاران آجر آماده می‌شد. مواد اولیه در محل ساختمان در دسترس بود و آب هم از رودخانه دز در حدود یک و نیم کیلومتر دورتر تامین می‌شد. اما تامین سوخت برای پختن آجرهای دیوارها و راهروها پر هزینه، وقت گیر و مشکل بود.

سوزیان (دشت خوزستان) که امروزه تقریبا از درخت خالی است. در قدیم هم تقریبا به همین اندازه کمبود درخت داشته است. بنابراین چوب لازم برای سوخت باید از کوهستان‌های لرستان بریده می‌شد، توسط الاغ و گاو کوهی تا سرچشمه دز حمل می‌گردید و آن گاه از طریق رودخانه به محل مورد نظر منتقل می‌گشت.

زیگورات چغازنبیل

زیبایی در آجرهای زیگورات

شاه اونتاش گال سال‌ها مجبور شد لشگر کاملی از ده‌ها هزار کاشی ساز، آجر پز، بنا و کارگر را به کار گیرد و آن‌ها را اداره کند. او به متخصصانی برای طرح‌های بدیع زهکشی و آبیاری شهر دوراونتاش و متخصصانی برای طرح‌های تزیین دیوارها با کاشی‌هایی به رنگ روشن، احتیاج داشت. او همچنین به یک گروه کامل از کاتبان را برای حک حروف روی هزاران آجر نیاز داشت. زیرا همه این‌ها با دست نوشته می‌شد، بی آنکه مهری در کار باشد. اینجاست که قدرت سازماندهی ایلامیان موجب اعجاب و تحسین می‌شود.

زیگورات چغازنبیل

ساختار اصلی طراحی زیگورات

طرح اصلی زیگورات مربعی است با اضلاع 105 متر. بنابراین، هر طرف زیگورات در پایه 200 (ال) ایلامی طول داشت، ال برابر 52.5 سانتی متر بود و تقریبا بیشتر از سه هزار سال در ایران بدون تغییر برجا مانده تا وقتی که سیستم متریک برقرار شد. گوشه‌های مربع اصلی دقیقا در جهات اربعه است.

زیگورات به وسیله دیوار عظیمی که گرداگرد آن را فراگرفته محصور گردیده است. ابعاد این دیوار 1200*800 متر است. دیوار داخلی دیگری دورادور ساختمان مرکزی و اصلی معبد را احاطه کرده و محوطه‌ای در حدود 400*400 متر را به عنوان حیاط در اطراف ساختمان به وجود آورده است.

زیگورات چغازنبیل

معرفی دروازه های زیگورات

داخلی ترین سه دیواری که در دورانتاش قرار دارد دیواری است که در نقاط مختلف هفت دروازه دارد. دروازه‌هایی که حیاط‌های اطراف ساختمان را با محوطه اطراف زیگورات مربوط می‌سازند. برای سهولت دروازه‌ها را شماره گذاری کرده‌ایم و به شرح هر یک از آن‌ها می‌پردازیم. دروازه شماره 7 مسلما از نظر ایلامیان بسیار مهم بوده است. در این دروازه دو ردیف قربانگاه و در هر ردیف 7 عدد میز وجود دارد که احتمالا در مواقع نیایش دو ردیف هفت تایی حیوان قربانی می‌شده است. مجرایی که خون قربانیان در آن جاری می‌شده، هنوز قابل مشاهده است. این میزهای کوچک مذبح با آجر فرش شده و در مقابل پله‌های جنوب شرقی زیگورات قرار دارد.

زیگورات چغازنبیل

نقش دروازه های 3 و 4 در حصار زیگورات

دروازه شماره 3، نزدیک گوشه جنوبی، از الگوی کلی تبعیت نمی‌کند. زیرا تنها این یکی به وسیله سنگ‌های تراش خورده مفروش شده و درز سنگ‌ها نیز با قیر انباشته شده است. سنگ‌ها نشان دهنده اثر چرخ‌های گاری است، به گونه‌ای که در آن نمی‌توان تردید کرد و این خود دلیل آن است که گاری‌ها از دروازه شماره 3 استفاده می‌کرده‌اند. همه شش دروازه دیگر به راه‌های آجر فرش باز می‌شوند که به زیگورات می‌رسد، اما این راه‌ها همه مورب‌اند نه مستقیم، به نظر می‌رسد که ایلامی‌ها به عنوان یک اصل اعتقادی، از راه‌های مورب وارد معابد خود می‌شده‌اند، و ورود به طریقه مستقیم را اهانت به شأن این معابد تلقی می‌کرده‌اند.

بزرگ ترین دروازه از این هفت تا دروازه، دروازه شماره 4 است که در سمت جنوب شرقی در طرف راست قرار دارد. به طوری که در نقشه این ساختمان قابل ملاحظه است. در مقابل دروازه‌های شماره 2 و 4 و 7 یک معبد مربع شکل ساخته شده است که طبق کتیبه‌ها، معبد کنار دروازه شماره 7 به خدای هومبان هدیه شده بود.

زیگورات چغازنبیل

راز ساختمان های شونشرایرپی زیگورات

ساختمان مدوری که نزدیک پلکان‌ها در اطراف دروازه شاهی قرار دارد، موجب برانگیختن پرسش پیچیده‌ای می‌شود. آن‌ها چهارمتر قطر دارند و هر یک دارای چهار اتاق نمای تو در توی شش گانه است. کتیبه‌هایی در دور تا دور پایه برج‌ها وجود دارد که از متن آن‌ها می‌یابیم این ساختمان‌های ابهام آور در زبان ایلامی به نام (شونشرایرپی) شناخته می‌شود و وقف خدایان، هومبان و اینشوشیناک بوده است.

اگر بدانیم دو واژه شونشو و ایرپی به چه معناست، تمام مشکل حل خواهد شد. اما از آن جا که چنین برجی در قسمت جنوب شرقی محوطه وجود ندارد و به نظر می‌رسد که برای شاه منظور شده بوده است، می‌توانیم این برج‌ها را پایه‌ای که تندیس شاه بر آن قرار داشته است تصور کنیم، و این گویای آن است که در قسمت‌های دیگر زیگورات که او جسما حاضر نبوده است به صورت تندیسی از سنگ حضورش اعلام می‌شده است.

زیگورات چغازنبیل

فضاهای طبقه اول زیگورات

گیرشمن با موشکافی خاص خود دریافت که زیگورات دور اونتاش نه در یک عملیات بلکه در دو قسمت مجزا ساخته شده است. این واقعیت به وسیله یک گودال آزمایشی که در قسمت شمال غرب به وسط زیگورات کنده شده ثابت می‌شود، این گودال در جریان کاوش سال 1961-1960 م نشان داد که در اولین مرحله ساختمان فقط قسمتی از محوطه ساخته شده است.

اولین طبقه زیگورات که مربعی به ارتفاع 8 متر بود، در اطراف یک محوطه داخلی به مساحت تقریبا یکصد متر و با آجرهای پخته مفروش شده بالا رفته بود، این طبقه در سه طرف 8 متر ارتفاع داشت و در ضلع چهارم سمت شمال شرق 12 متر، می‌توان آن را با تفکیک از قسمت جنوب شرقی یا قسمت شاه – قسمت تماشاگران نامید.

مربع طبقه اول بیست و هشت اتاق دارد، که بسیاری از آن‌ها فقط از طریق پلکان‌هایی که از طبقات بالا می‌آید، می‌توان دسترسی داشت. آن اتاق‌ها که مدخل داشتند، درشان به محوطه داخلی باز می‌شد، به جز یکی. در طرف جنوب شرقی طبقه اول معابدی در دو طرف پلکان وجود دارد، که به خدای اینشوشیناک تعلق دارد.

زیگورات چغازنبیل

آیا می دانید زیگورات چگونه ساخته شد؟؟

آن چه تا کنون عنوان گردید در واقع مربوط است به مرحله اول ساختمان، که معبدی به جز زیگورات بوده است. برای تغییر شکل بنا از معبد به زیگورات، نخست در مرکز صحن حیاط ستون یکپارچه مکعب شکل به طول و عرض 35*35 متر و ارتفاع تقریبی 40 متر از خشت خام برپا گردید که در واقع پایه ساختمان معبد اعلی زیگورات محسوب می‌شود.

این ستون مرکزی سپس به وسیله دو صفه دیگر که به ترتیب طبقات دوم و سوم را تشکیل می‌داد و ساختمان هر دو آن‌ها نیز از کف حیاط آغاز شده بود، احاطه گردید. سرانجام درون اتاق‌های پیرامون حیاط معبد، با خشت و آجر پر شد و به این ترتیب طبقه اول زیگورات به وجود آمد. این مسدودسازی و پر کردن اتاق‌ها تنها در سه سمت انجام گرفت و در معبد قرینه اینشوشیناک در جبهه جنوب شرقی دست نخورده باقی ماند.

زیگورات

آیا ابعاد زیگورات اولیه قابل پیش بینی است؟؟

معبد اعلی روی طبقه چهارم قرار دارد، معبد بزرگ اینشوشیناک، امروز از این (کوکونوم) هیچ چیز جز کاشی‌هایی که از آن سقوط کرده بر جای نمانده است. اما با وجود این، ابعاد آن را می‌توان با دقت کافی تعیین نمود. به طوری که در بالا اشاره گردید، سطح طبقه چهارم مربعی به اضلاع 35 متر بود، بر این اساس احتمالا معبد بالا (اعلی) ابعادی به اندازه 20 *20 متر داشته است. ارتفاع تقریبی آن هم قابل کشف است.

ارتفاع طبقه اول 8 متر و بلندی طبقه دوم 11.55 متر بوده است، و طبقات سوم و چهارم که از بین رفته‌اند به احتمال همین ارتفاع را داشته‌اند. بنابراین از سطح زمین تا کف معبد بالای زیگورات در حدود 43 متر، و بلندی تمام ساختمان چیزی در حدود 52.6 متر بوده است. پس می‌توانیم ارتفاع معبد بالا (اعلی) را برابر با 10 متر در نظر بگیریم. که به این ترتیب عرض آن دو برابر ارتفاعش خواهد شد.

زیگورات چغازنبیل

طراحی جالب پلکان زیگورات

پلکان زیگورات چغازنبیل در نوع خود یگانه است، برخلاف زیگورات‌های بین النهرین که در آن‌ها دسترسی به معبد بالا صرفا از یک سمت امکان پذیر بود و پله‌ها از بیرون به صورت مارپیچ یا در یک خط مستقیم به طبقات بالا می‌رفت. در چغازنبیل این دسترسی در چندین مرحله از درون و از طریق پلکان‌های سقف تاقداری انجام می‌گرفت.

در وسط هر یک از چهار طرف زیگورات یک مجموعه پلکان وجود دارد. همه این پلکان‌ها به طبقه اول منتهی می‌شود. با این تفاصیل که پلکان‌های طرف شمال شرق و طرف شمال غرب فقط تا طبقه اول ادامه می‌یابند. پلکان‌های طرف جنوب غرب علاوه بر طبقه اول به طبقه دوم منتهی می‌شوند. ازاین میان پلکان‌های قسمت جنوب شرق به نظر می‌رسد که جالب توجه ترین آن‌ها بوده است، چنان چه به هر حال می‌باید در خور (قسمت شاه) باشد. این پلکان‌ها در مقابل دروازه شاه در زیگورات بین دو معبد اینشوشیناک شروع می‌شود و مستقیما به طبقات اول، سوم و چهارم می‌رسند.

زیگورات چغازنبیل

فلسفه ی پلکان های دسترسی زیگورات

در نهایت خواهیم دید که پلکان پنجم در طبقه چهارم به در ورودی معبد اعلی منتهی می‌شود. در این جا تصور روشنی در می‌یابیم از این که در نظر یک ایلامی راه وصول به یک معبد به طریقه مستقیم تا چه حد بی‌حرمتی جلوه می‌کرده است. این راه می‌باید مورب یا پس از دور زدن از یک گوشه ساخته می‌شد.

ابتکار قابل توجه دیگر معماری ایلامی این است که برای جلوگیری از خستگی صعودکنندگان با ایجاد دو ایستگاه میان راهی بالا رفتن از طبقات را چند مرحله‌ای کرده‌اند. به نحوی که صعود کننده می‌تواند، به سهولت در میان راه با توقف در ایستگاه‌ها تجدید قوا نماید. اما هدف معمار از ایجاد ایستگاه‌ها، تنها رفع خستگی جسمانی نبود، بلکه او می‌خواست از لحاظ بصری نیز محیط مناسبی را برای زائران فراهم سازد. این بنا از نظر معماری در تاریخ ایران در نوع خود بنایی منحصر به فرد است.

زیگورات چغازنبیل

مقاصد گردشگری

خدمات ویزا

تور طبیعت گردی کودک

تورهای طبیعت گردی

کویر مصر

کویر مصر

کویر مرنجاب

تور کویر مرنجاب

اشتراک این مطلب